มีถิ่นกำเนิดในแถบอเมริกาเขตร้อน และกระจายพันธุ์ทั่วไปในเขตร้อนของเอเชีย สำหรับประเทศไทยพบได้ทั่วทุกภาคตามที่ราบแจ้ง ริมทาง และที่รกร้าง เจริญเติบโตได้ดีในดินทุกชนิด ทนทานต่อความแห้งแล้งได้สูง (วุฒิ วุฒิธรรมเวช, 2540)

1. การเตรียมเมล็ด: เก็บฝักที่แก่จัด (สีน้ำตาลเข้ม) แกะเอาเมล็ดออกมาล้างน้ำให้สะอาด แล้วตากแดดให้แห้งสนิท

2. การคั่ว (Roasting): ขั้นตอนสำคัญที่สุด คือการนำเมล็ดแห้งมาคั่วด้วยไฟอ่อนจนเมล็ดมีสีน้ำตาลเข้มและมีกลิ่นหอมคล้ายกาแฟ การคั่วจะช่วยลดฤทธิ์การระบายที่รุนแรงลง และเพิ่มสรรพคุณในการทำให้นอนหลับ (สถาบันวิจัยสมุนไพร, 2563)

3. การเตรียมใบ: ล้างใบสดให้สะอาด ใช้พอกผิวหนังโดยตรงหรือต้มน้ำอาบ

ในทางเวชกรรมไทย ชุมเห็ดไทยมี รสขมเอียนเล็กน้อย มีสรรพคุณทางยาแยกตามส่วนที่ใช้ ดังนี้:

• เมล็ด (รสขมเอียนเล็กน้อย): สรรพคุณโดดเด่นที่สุดคือ ทำให้นอนหลับได้ดี (Sedative) แก้กระสับกระส่าย บำรุงหัวใจ นอกจากนี้ยังช่วยบำรุงสายตา แก้ตาแดง และเป็นยาระบายอ่อนๆ (กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 2564)

• ใบ (รสขม): ใช้เป็นยาระบาย ขับพยาธิในท้อง และนำมาตำพอกแก้โรคผิวหนัง กลาก เกลื้อน • ราก (รสขมเปรี้ยว): ใช้ต้มดื่มแก้ขัดเบา (ขับปัสสาวะ) และใช้ทาแก้กลากเกลื้อนได้ดีเช่นกัน

• ทั้งต้น: แก้ไข้ ขับลมในลำไส้ และแก้ฟกช้ำบวม

• แก้อาการนอนไม่หลับและบำรุงหัวใจ: ใช้เมล็ดที่คั่วแล้วประมาณ 5 – 15 กรัม (ประมาณ 1-2 ช้อนโต๊ะ) ชงกับน้ำเดือด 1 กา (500 มล.) ทิ้งไว้ 5-10 นาที ดื่มแทนน้ำชาหรือดื่มก่อนนอน (สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ, 2560)

• ใช้เป็นยาระบาย: ใช้เมล็ดคั่วในปริมาณที่เข้มข้นขึ้น หรือใช้ใบสด 1 กำมือ ต้มกับน้ำ 2 แก้ว เคี่ยวให้เหลือ 1 แก้ว แบ่งดื่มตอนเช้าขณะท้องว่าง

• แก้โรคผิวหนัง: ใช้ใบสดหรือรากสด ตำให้ละเอียดผสมเหล้าขาวเล็กน้อย ทาบริเวณที่เป็นกลากเกลื้อนวันละ 2-3 ครั้ง จนกว่าจะหาย

เอกสารอ้างอิง

-กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2564).

-ตำราสรรพคุณยาไทย. กระทรวงสาธารณสุข. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. (2565).

-ชุมเห็ดไทย: สรรพคุณทางเภสัชวิทยาและความปลอดภัยในการใช้. สำนักงานข้อมูลสมุนไพร. https://pharmacy.mahidol.ac.th/th/herbal_knowledge วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2540).

-สารานุกรมสมุนไพร: รวมหลักเภสัชกรรมไทย. โอเดียนสโตร์. สถาบันวิจัยสมุนไพร กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์. (2563).

-มาตรฐานสมุนไพรไทย (Thai Herbal Pharmacopoeia). กระทรวงสาธารณสุข. สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. (2560).

-สรรพคุณสมุนไพร: ชุมเห็ดไทย (Senna tora (L.) Roxb.). http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/

• หากรับประทานเมล็ดที่ ไม่ได้คั่ว หรือคั่วไม่สุกพอ อาจทำให้เกิดอาการท้องเสียรุนแรง มวนท้อง หรือคลื่นไส้อาเจียนเนื่องจากสารกลุ่ม Anthraquinones

• ในบางรายอาจพบอาการอ่อนเพลียหากใช้เป็นยาระบายติดต่อกันนานเกินไป

• ข้อควรระวัง: สตรีมีครรภ์ ควรหลีกเลี่ยงการใช้เนื่องจากยามีฤทธิ์ระบายและอาจกระตุ้นการบีบตัวของลำไส้ซึ่งส่งผลกระทบต่อมดลูก (คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2565)

• ข้อควรระวัง: ผู้ป่วยที่เป็นโรคไตควรระมัดระวังการใช้เนื่องจากมีฤทธิ์ขับปัสสาวะ

• ข้อควรระวัง: ไม่ควรรับประทานติดต่อกันนานเกิน 1 สัปดาห์ เพื่อป้องกันภาวะลำไส้เคยชินต่อยาระบาย

• ข้อห้ามใช้: ไม่พบข้อมูลข้อห้ามใช้ที่รุนแรงในตำราไทย แต่ควรหลีกเลี่ยงในเด็กอายุต่ำกว่า 12 ปี