มีถิ่นกำเนิดในตอนใต้ของจีน ญี่ปุ่น และเวียดนาม ปัจจุบันปลูกแพร่หลายทั่วโลกรวมถึงประเทศไทย เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนซุยที่มีความชื้นสม่ำเสมอ ระบายน้ำได้ดี และชอบแสงแดดจัด (วุฒิ วุฒิธรรมเวช, 2540)

1. การเตรียมผล: เก็บผลที่แก่จัดจนเป็นสีส้มอมแดง นำไปลวกน้ำเดือดครู่หนึ่งหรือนำไปนึ่ง แล้วจึงนำไปตากแดดให้แห้งสนิท

2. การคั่ว (Processing): ในตำรับยาไทยบางประเภทนิยมนำผลแห้งมาคั่วให้เกรียมเล็กน้อย เพื่อลดความเย็นจัดของยาและเสริมฤทธิ์ในการหยุดเลือด

3. การเตรียมรากและใบ: ล้างให้สะอาด ใช้สดหรือสับเป็นชิ้นตากแห้งเพื่อใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาต้ม (สถาบันวิจัยสมุนไพร, 2563)

พุดซ้อนมี รสขม เย็นจัด โดยส่วนที่นิยมนำมาใช้เป็นเครื่องยามากที่สุดคือผล (Zhi Zi) มีสรรพคุณทางเวชกรรมไทยดังนี้:

• ผล (รสขมเย็น): สรรพคุณหลักคือ ระบายความร้อนในสามส่วนของร่างกาย (Triple Burner) ดับพิษไข้ แก้กระสับกระส่าย ทำให้นอนหลับสบาย และช่วยลดอาการอักเสบในถุงน้ำดีและตับ (กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 2564)

• การระบายความร้อนในเลือด: ช่วยหยุดเลือดออกอันเกิดจากความร้อนเกิน (เช่น เลือดกำเดาไหล ปัสสาวะเป็นเลือด) และแก้ตัวเหลือง ตาเหลือง (ดีซ่าน)

• ราก (รสขมเย็น): ใช้ต้มดื่มแก้ไข้ แก้ไอ ขับเสมหะ และใช้แก้อาการปวดกระเพาะอาหาร

• ใบ (รสขมเย็น): ใช้ตำพอกเพื่อลดอาการปวดบวมจากการถูกกระแทก หรือแก้โรคผิวหนังผดผื่นคัน

• ดอก: มีกลิ่นหอมเย็น ช่วยบำรุงดวงจิต ทำให้จิตใจสงบ (คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2566)

เอกสารอ้างอิง

– กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2564). ตำราสรรพคุณยาไทย. กระทรวงสาธารณสุข. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. (2566).

– พุดซ้อน: สมุนไพรดับพิษร้อนและสรรพคุณทางเภสัชวิทยาจากผล. สำนักงานข้อมูลสมุนไพร. https://pharmacy.mahidol.ac.th/th/herbal_knowledge วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2540).

– สารานุกรมสมุนไพร: รวมหลักเภสัชกรรมไทย. โอเดียนสโตร์. สถาบันวิจัยสมุนไพร กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์. (2563).

– มาตรฐานสมุนไพรไทย (Thai Herbal Pharmacopoeia). กระทรวงสาธารณสุข. สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. (2560).

– สรรพคุณสมุนไพร: พุดซ้อน (Gardenia jasminoides). http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/

• ยาต้มแก้ไข้และดับพิษร้อน: ใช้ผลแห้งประมาณ 3 – 10 กรัม ต้มกับน้ำสะอาด 2 แก้ว เคี่ยวให้เหลือ 1 แก้ว แบ่งดื่มวันละ 2 ครั้ง เช้า-เย็น หลังอาหาร (สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ, 2560) • แก้ฟกช้ำภายนอก: ใช้ผลสดหรือใบสดตำกับน้ำปูนใส พอกบริเวณที่ปวดบวมอักเสบ

• ผงยา: บดผลแห้งเป็นผงละเอียด ใช้ชงน้ำอุ่นดื่มครั้งละ 1 – 2 กรัม เพื่อแก้อาการนอนไม่หลับจากความเครียด

• เนื่องด้วยพุดซ้อนมีสารกลุ่ม Iridoid glycosides (เช่น Geniposide) ซึ่งมีฤทธิ์ระบาย หากรับประทานเกินขนาดอาจทำให้เกิดอาการท้องเสียหรือถ่ายเหลว

• ในบางรายที่มีร่างกายอ่อนแอและมีธาตุเย็น อาจเกิดอาการปวดมวนท้องหรือคลื่นไส้ได้

• ข้อห้ามใช้: ห้ามใช้ในผู้ที่มีภาวะ “ม้ามเย็น” (Spleen Cold) ซึ่งมีอาการท้องเสียเรื้อรัง ถ่ายอุจจาระเหลว หรือมีอาการกลัวหนาวเป็นประจำ (คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2566)

• ข้อควรระวัง: สตรีมีครรภ์ควรหลีกเลี่ยงการใช้ในปริมาณสูงติดต่อกันนาน เนื่องจากยามีฤทธิ์เย็นจัดและกระตุ้นการไหลเวียน

• ข้อควรระวัง: ระมัดระวังการใช้ร่วมกับยาแผนปัจจุบันที่มีฤทธิ์กดประสาทหรือยาระบาย เพราะอาจเสริมฤทธิ์กันจนเกินไป