• มีถิ่นกำเนิดในเอเชียตะวันออก (จีน ญี่ปุ่น และเกาหลี) ในประเทศไทยปลูกได้ดีในพื้นที่ที่มีอากาศเย็นทางภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน แต่สามารถปรับตัวปลูกได้ทั่วไปในดินร่วนซุยที่ระบายน้ำได้ดี (วุฒิ วุฒิธรรมเวช, 2540)

1. การเก็บเกี่ยว: มักเก็บดอกในระยะที่ดอกยังเป็น “ดอกตูม” (ช่วงที่เริ่มเปลี่ยนจากสีเขียวเป็นสีขาว) เนื่องจากมีสารสำคัญสูงกว่าดอกที่บานแล้ว

2. การทำแห้ง: นำดอกตูมมาเกลี่ยบางๆ ตากในที่ร่มที่มีลมโกรก (Sun-dry produces poorer quality) จนแห้งสนิท เพื่อรักษาความขาวและความหอมของดอก (สถาบันวิจัยสมุนไพร, 2563)

3. การเก็บรักษา: ควรเก็บในที่แห้งและเย็น ป้องกันความชื้นและแมลง เนื่องจากเป็นเครื่องยาที่เกิดเชื้อราและมอดได้ง่าย

ในทางเวชกรรมไทย สายน้ำผึ้งมี รสขม เย็น กลิ่นหอมเล็กน้อย มีสรรพคุณหลักดังนี้:

• ดอก (กิมงิ่งฮวย): เป็นยาดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไข้หวัด ไข้พิษ แก้เจ็บคอ คออักเสบ ปากเป็นแผล (คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2565)

• ทั้งต้น/เถา: ขับปัสสาวะ แก้บิด ท้องร่วง ถอนพิษผิดสำแดง และใช้ต้มอาบแก้ผดผื่นคันตามผิวหนัง (กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 2561)

• สรรพคุณเชิงลึก: ช่วยระบายความร้อนออกจากตับและปอด สลายพิษฝีอักเสบ และช่วยฟอกโลหิตให้สะอาด

เอกสารอ้างอิง

– กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2561).

– ตำราสรรพคุณยาไทย. กระทรวงสาธารณสุข. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. (2565).

– สายน้ำผึ้ง: สมุนไพรดับพิษร้อนและต้านการอักเสบ. สำนักงานข้อมูลสมุนไพร. https://pharmacy.mahidol.ac.th/th/herbal_knowledge วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2540).

– สารานุกรมสมุนไพร: รวมหลักเภสัชกรรมไทย. โอเดียนสโตร์. สถาบันวิจัยสมุนไพร กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์. (2563).

– มาตรฐานสมุนไพรไทย (Thai Herbal Pharmacopoeia). กระทรวงสาธารณสุข. สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. (2560).

– สรรพคุณสมุนไพร: สายน้ำผึ้ง. http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/

• ยาต้ม (Internal use): ใช้ดอกแห้ง 6 – 15 กรัม (หรือเถาแห้ง 15 – 30 กรัม) ต้มกับน้ำสะอาด 3 แก้ว เคี่ยวให้เหลือ 1 แก้ว แบ่งดื่มวันละ 2-3 ครั้ง ก่อนอาหาร (สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ, 2560)

• ยาล้างภายนอก: ใช้ดอกสดหรือเถาสดตำพอกบริเวณที่เป็นฝี หรือต้มน้ำล้างแผลที่เน่าเปื่อย

• หากรับประทานในปริมาณที่สูงเกินไปหรือติดต่อกันนานเกินไปในผู้ที่มีธาตุอ่อน อาจทำให้เกิดอาการท้องอืด ท้องเสีย หรือปวดท้อง เนื่องจากยามีฤทธิ์เย็นจัด

• ในบางรายที่ไวต่อสารสำคัญอาจพบผื่นคันตามผิวหนัง

• ข้อควรระวัง: ระมัดระวังการใช้ในผู้ที่มี “ธาตุไฟอ่อน” (Spleen and Stomach Cold Deficiency) หรือผู้ที่มักจะมีอาการท้องเสีย ท้องเดินบ่อยๆ และถ่ายอุจจาระเหลว (คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2565)

• ข้อควรระวัง: ไม่ควรใช้ในกรณีที่ฝีหรือแผลนั้นมีลักษณะเป็น “ฝีเย็น” (แผลที่ไม่มีอาการบวม แดง ร้อน)

• ข้อห้ามใช้: สตรีมีครรภ์ควรหลีกเลี่ยงการรับประทานในปริมาณสูงติดต่อกัน