มีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมในตอนกลางและตอนเหนือของประเทศจีน ปัจจุบันมีการปลูกอย่างแพร่หลายทั่วภูมิภาคเอเชียรวมถึงประเทศไทย โดยเฉพาะในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพื่อใช้ในการเลี้ยงไหมและอุตสาหกรรมชาใบหม่อน เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนปนทรายที่มีการระบายน้ำดี (วุฒิ วุฒิธรรมเวช, 2540)

1. การเตรียมใบหม่อน: เก็บใบเพสลาด (ไม่แก่หรืออ่อนจนเกินไป) ล้างให้สะอาด หั่นเป็นฝอย

2. การทำแห้ง: นำใบที่หั่นแล้วไปตากในที่ร่มที่มีลมโกรก (Dry in shade) จนแห้งสนิท เพื่อรักษาคลอโรฟิลล์และสารสำคัญกลุ่มฟลาโวนอยด์ (Flavonoids) ไม่ควรตากแดดจัดเพราะจะทำให้สีและคุณค่าทางยาลดลง

3. การคั่ว (Processing): ในบางตำรับอาจนำใบแห้งมาคั่วในกระทะด้วยไฟอ่อนจนมีกลิ่นหอม เพื่อเสริมฤทธิ์ในการบำรุงและทำให้ดื่มง่ายขึ้น (สถาบันวิจัยสมุนไพร, 2563)

ในทางเวชกรรมไทย หม่อนมีการใช้ประโยชน์จากหลายส่วน โดยมีรสยาและสรรพคุณที่เกื้อหนุนกันดังนี้:

• ใบ (รสขม เย็นจืด): สรรพคุณหลักคือ แก้ไข้ (Antipyretic) แก้ตัวร้อน แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้เจ็บคอ ระงับประสาท และช่วยขับเหงื่อ (กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 2561)

• ผลสุก (รสหวานอมเปรี้ยว): บำรุงตับและไต บำรุงโลหิต ช่วยให้ระบบขับถ่ายทำงานดีขึ้น (ยาระบายอ่อนๆ) และช่วยทำให้ชุ่มคอ

• เปลือกราก (รสขม อุ่นเล็กน้อย): ขับปัสสาวะ แก้ไอ ขับเสมหะ และลดอาการบวมน้ำ

• กิ่งก้าน (รสขม): ใช้ในตำรับยาแก้ปวดตามข้อ บรรเทาอาการมือเท้าชา และช่วยให้การไหลเวียนของโลหิตดีขึ้น

เอกสารอ้างอิง

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2561).

ตำราสรรพคุณยาไทย. กระทรวงสาธารณสุข. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. (2565).

หม่อน: สรรพคุณทางเภสัชวิทยาและความปลอดภัยในการใช้. สำนักงานข้อมูลสมุนไพร. https://pharmacy.mahidol.ac.th/th/herbal_knowledge วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2540).

สารานุกรมสมุนไพร: รวมหลักเภสัชกรรมไทย. โอเดียนสโตร์. สถาบันวิจัยสมุนไพร กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์. (2563).

มาตรฐานสมุนไพรไทย (Thai Herbal Pharmacopoeia). กระทรวงสาธารณสุข. สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. (2560).

สรรพคุณสมุนไพร: หม่อน (Morus alba L.). http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/

• ยาชงใบหม่อนแก้ร้อนใน: ใช้ใบแห้งประมาณ 5 – 10 กรัม ชงกับน้ำเดือด 1 กา (ประมาณ 500 มล.) ทิ้งไว้ 5-10 นาที ดื่มแทนน้ำหรือดื่มวันละ 3 ครั้ง (สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ, 2560)

• ยาต้มเปลือกรากขับปัสสาวะ: ใช้เปลือกรากแห้ง 6 – 12 กรัม ต้มกับน้ำสะอาด 3 แก้ว เคี่ยวให้เหลือ 1 แก้ว แบ่งดื่มเช้า-เย็น

• ผลสด: รับประทานครั้งละ 1-2 กำมือ เพื่อบำรุงธาตุและช่วยระบาย

• หากรับประทานใบหม่อนในปริมาณมากเกินไปติดต่อกัน อาจทำให้เกิดอาการท้องอืด ท้องเฟ้อ หรือถ่ายอุจจาระเหลวเนื่องจากฤทธิ์เย็น

• การรับประทานผลสุกในปริมาณมากอาจทำให้เกิดอาการท้องเสียในผู้ที่มีระบบขับถ่ายไว

• ข้อควรระวัง: ผู้ป่วยที่รับประทานยาปฏิชีวนะหรือยาควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดควรปรึกษาแพทย์ เนื่องจากใบหม่อนมีสาร 1-deoxynojirimycin (DNJ) ซึ่งมีฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือด อาจเสริมฤทธิ์ยาจนเกิดภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำเกินไป (คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2565)

• ข้อควรระวัง: สตรีมีครรภ์ควรหลีกเลี่ยงการรับประทานในปริมาณสูงเกินกว่าที่พบในอาหารปกติ

• ข้อควรระวัง: ผู้ที่มีภาวะความดันโลหิตต่ำควรระมัดระวังในการใช้ปริมาณเข้มข้น